تحولات اخیر خلیج فارس؛ چگونگی تحقق نظم امنیتی پایدار
  1. خبری
  2. همه خبرها
  3. مهر
  4. بین‌المللی
تحولات اخیر خلیج فارس؛ چگونگی تحقق نظم امنیتی پایدار

تحولات اخیر خلیج فارس؛ چگونگی تحقق نظم امنیتی پایدار

مهرخبرگزاری مهر |
امنیت خلیج فارس زمانی به ثبات می رسد که نظمی درون منطقه ای و با تمرکز اولیه بر اعتمادسازی و کم رنگ کردن نقش قدرتهای برون منطقه ای صورت گیرد.

خبرگزاری مهر، گروه بین الملل- جواد حیران نیا: باید توجه داشت که منطقه خلیج فارس به دلیل موقعیت ژئوپولیتیک و ژئواستراتژیک خود یکی از مناطق بسیار مهم و حساس جهان از قرن گذشته محسوب می‌شود. انرژی و امنیت دو موضوع کلیدی و استراتژیک در این منطقه به شمار می‌رود و ترتیبات امنیتی در خلیج‌ فارس از دیرباز مورد توجه بازیگران بین‌المللی و منطقه‌ای بوده است.

منطقه خلیج فارس با رویکرد «بری بوزان» و تعریفی که او از «مجتمع امنیت منطقه‌ای» (regional security complex) می‌دهد را می‌توان یک مجموعه امنیتی نامید. دلیل این موضوع این است که این منطقه دارای نزدیکی جغرافیایی و الگوی دوستی و دشمنی بین دولتهای منطقه است.

منظور از دوستی این است که در روابط کشورهای منطقه طیفی متشکل از دوستی واقعی تا انتظار حمایت یا حفاظت وجود داشته باشد. منظور از دشمنی نیز روابطی است که در آن سوء ظن و هراس حاکم است.

اگرچه الگوهای دوستی و دشمنی تا اندازه‌ای ناشی از توازن قدرت در منطقه است اما جنبه‌های تاریخی نیز در این الگوها موثر هستند، برای نمونه بین ایران و اعراب خلیج فارس این جنبه تاریخی ملموس است.

در واقع الگوهای دوستی و دشمنی از انواع موضوعات ناشی می‌گردد که نمی‌توان آنها را صرفا با بررسی توزیع قدرت فهمید. این موضوعات امور ویژه‌ای چون اختلافات مرزی، علاقه به جمعیت‌های مرتبط از لحاظ قومی و همسویی ایدئولوژیک گرفته تا ارتباطات مثبت یا منفی مثل روابط عرب و عجم یا شیعه و سنی را شامل می‌شود. امنیت آنها تا حدود زیادی به قدرتهای بزرگتر وابسته است و فقط زمانی می‌توانند تهدیدی برای یک قدرت بزرگ باشند که از مزایای اتحاد با قدرت‌های بزرگتر برخوردار شوند.

در حال حاضر الگوی امنیتی مجتمع امنیتی خلیج فارس به سبب حضور قدرت‌های خارجی و حضور قوی آنها با چنین وضعیتی مواجه شده، الگوی امنیت منطقه‌ای متاثر از الگوی امنیتی قدرت هاست و لذا پویشهای امنیتی منطقه روال عادی خود را طی نمی‌کند. رقابت بین قدرت‌های بزرگ خود به خود باعث تقویت رقابت‌های منطقه‌ای موجود محلی در الگوی امنیتی خلیج فارس شده است که به سختی می‌توان این الگو را تغییر داد. تحولات اخیر در منطقه نیز باعث مطرح شدن طرحهایی از سوی کشورهای آمریکا، روسیه و انگلیس شده و طرح ایران در این زمینه نیز مکررا توسط وزیر خارجه ایران مطرح شده است.

از میان طرحهای مذکور، ائتلاف آمریکایی جنبه جدی‌تری به خود گرفته است. اگرچه ژاپن، آلمان و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس هنوز به این ائتلاف نپیوسته‌اند ولی آمریکا در تلاش است تا کشورهای مدنظر خود را وارد ائتلاف کند. مطابق سخنان ژنرال دانفورد رئیس ستاد مشترک ارتش آمریکا حمایت از آزادی تردد و دریانوردی در تنگه هرمز و تنگه باب المندب از اهداف این ائتلاف است. لذا امنیت تنگه هرمز و تنگه باب المندب نیز به هم گره می‌خورد و تحت کنترل ائتلاف آمریکایی قرار می‌گیرد.

عمده اختلافات بر سر راه این ائتلاف و از سوی اروپایی‌ها در ارتباط با بحث فرماندهی ائتلاف و میزان اختیارات آمریکا است. در واقع اروپایی‌ها نمی‌خواهند ائتلاف تبدیل به نیروی صرف آمریکا جهت تقابل با ایران درآید. بر همین اساس بود که حتی انگلیس زمانی که اعلام کرد در ائتلاف مذکور مشارکت می‌کند و بر حفظ برجام و فاصله سیاستهای لندن از واشنگتن در خصوص ایران تأکید کرد. از سوی دیگر فرانسه وآلمان خواهان آن هستند که خود ابتکار عمل را به دست گرفته و به موازات تلاش‌های آمریکا، ائتلافی اروپایی تشکیل دهند.

در بیانیه‌ای که سنتکام (ستاد فرماندهی مرکزی ایالات متحده آمریکا) در خصوص این ائتلاف صادر کرد هدف از عملیات مذکور تقویت ثبات دریایی، تضمین عبور امن و تنش‌زدایی در آب‌های بین‌المللی در تنگه‌هرمز، تنگه باب‌المندب و دریای عمان است. در این بیانیه آمده است این چارچوب امنیتی-دریایی کشورهای عضو را به اسکورت شناورهای خود مقدور کرده حال آنکه آنها را از مزایای همکاری در راستای هماهنگی و بهبود آگاهی و نظارت دریایی برخوردار می‌کند. ملاحظه می‌شود بر اساس این بیانیه، امنیت خلیج فارس به امنیت باب المندب (خلیج عدن و دریای سرخ) پیوند می‌خورد و در تلاش است یکپارچگی امنیتی بین آنها رقم بخورد که از سویی باعث می‌شود کشورهای بیشتری وارد ائتلاف شوند و از سوی دیگر سویه صرف ضد ایرانی را القا نکند. از اینرو است که مثلا ژاپن علیرغم مخالفت با حضور در خلیج فارس اما از اعزام کشتی به باب المندب خبر می‌دهد؛ یعنی در عین اینکه می‌خواهد روابط تجاری و نفتی اش با ایران به خطر نیفتد در عین حال در چارچوب امنیتی آمریکا بازی می‌کند.

مهمترین دلیل دیگر این مسأله این است که امنیت مناطق مذکور در یک به هم پیوستگی امنیتی به سیاستهای منطقه‌ای ایران و به موضوعاتی چون یمن گره بخورد. بیانیه نشان می‌دهد موضوع خلیج فارس و امنیت آن نسبت به گذشته «بین المللی‌تر» می‌شود و بازیگران بیشتری در آن دخیل می‌شوند که مشروعیتی نیز برای حضور به دست آمده است.

طرح دیگری که در روزهای اخیر همزمان با تشکیل ائتلاف آمریکایی مطرح شد طرح روسیه بود که تفاوت آن با طرح آمریکایی نقشی است که برای قدرتهای فرامنطقه‌ای قائل است. طرح روسیه نقش «نظارتی» برای قدرتهای فرامنطقه‌ای قائل است و اعلام کرده خواستار این است که امنیت منطقه توسط کشورهای خود منطقه با «نظارت» قدرتهای فرامنطقه‌ای تأمین شود. اگرچه این طرح از دیرباز توسط روسها مطرح بوده ولی طرح آن در زمان کنونی واکنشی به طرحهای آمریکایی و انگلیسی است. به نظر می‌رسد این طرح شبیه طرحی باشد که در چارچوب قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت مطرح شد. در چارچوب بند ۸ این قطعنامه و به منظور مهار تنش‌های موجود در خلیج فارس، تامین امنیت انرژی و ممانعت از بروز حوادث اتفاقی زمینه‌ساز تقابلات نظامی، تشکیل «گروه تماس ۱۳» شامل هشت کشور حاشیه خلیج فارس و پنج قدرت جهانی عضو دائم شورای امنیت ضروری است.

در کنار این طرحها، طرح ایران است که معتقد به تأمین امنیت منطقه توسط خود کشورهای منطقه است. بر همین اساس دو طرح «مجمع گفتگوی منطقه‌ای» و «انعقاد پیمان عدم تجاوز» از سوی دکتر ظریف وزیر خارجه ایران مطرح شده است. این دو طرح شبیه «اجتماع امنیتی کثرت گرا» مورد نظر «کارل دویچ» است که در آن دولت‌های حاکم در روابط میان خود از جنگ استفاده نمی‌کنند و احتمالی نیز برای آن در نظر نمی‌گیرند. اگرچه طرح ایران با توجه به شرایط کنونی آرمانی است ولی طرحی اجتناب ناپذیر برای امنیت خلیج فارس است که مستلزم اعتمادسازی از سوی تمام کشورهای منطقه است.

پرسش مهم این است که چگونه می‌شود چارچوبی امنیتی برای خلیج فارس طرح کرد که بتواند امنیت را در بلندمدت تضمین کند؟ در واقع مهمترین بحث در این زمینه مکانیسم تحقق این چارچوب است. برای پیشبرد این بحث مروری تاریخی لازم است.

مکانیسم هایی چون شورای همکاری خلیج فارس که در سال ۱۹۸۱ میلادی با هدف مقابله با ایران و عراق ایجاد شد نتوانست در بلندمدت از یک پیمان بالفعل نظامی به یک پیمان رسمی از طریق امضای یک معاهده مشترک دفاعی منجرشود. «اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا» (ASEAN) نیز به عنوان یک مدل برای همکاری‌های کشورهای حاشیه خلیج فارس مطرح است. اما باید توجه داشت که این پیمان نتوانسته در خصوص مسائل امنیتی به پیشرفتهای خوبی دست یابد. یکی از دلایل این امر ناهمگونی جمعیتی اعضای این اتحادیه است. از سوی دیگر بعد ازنشست بالی در ۱۹۷۶ این سازمان بیشتر به سیاست همکاری اقتصادی روی آورده است.

یکی از مدلهای دیگر در خصوص چارچوب امنیتی خلیج فارس «کمیسیون امنیت و همکاری در اروپا (CSCE) است که پیش از «سازمان امنیت و همکاری اروپا» (OSCE) مطرح شده است. این مدل، مدلی مناسب و مفید برای همکاری‌های امنیتی کشورهای حاشیه خلیج فارس می‌تواند باشد. در واقع پیمان ۱۹۷۵ هلسینکی منجر به تشکیل «کمیسیون امنیت و همکاری در اروپا» (CSCE) و بعدها «سازمان امنیت و همکاری اروپا» (OSCE) شد.

پیمان هلسینکی آغازگر روندی بود که کشورهای عضو پیمان‌های ناتو و ورشو در کنار کشورهای بی‌طرف اروپا، می‌توانستند بدون پیش‌شرط کنار یکدیگر بنشینند و دربارهٔ نگرانی‌های امنیتی‌شان گفتگو کنند.

کمیسیون امنیت و همکاری اروپا که متعاقب این پیمان شکل گرفت بر پایهٔ اصولی همچون احترام به حق حاکمیت، عدم استفاده از زور، احترام به مرزها و تمامیت ارضی، حل و فصل صلح‌آمیز مناقشات و عدم دخالت در امور داخلی دیگر کشورها، به کشورهای عضو امکان داد تا دور یک میز بنشینند و با ابراز نگرانی‌های امنیتی خود، در مورد راه‌های غیر خشونت‌آمیز برای حل آن‌ها، گفتگو کنند.

بدین منظور تصمیم گیری در سطح کلان برای همکاریهای امنیتی باید مورد توجه قرار گیرد. اگربخواهیم بر اساس مدل CSCE پیش برویم ابتدا باید دیدارهایی با دستور کار امنیتی برقرار شود و طرفین می‌توانند نگرانی‌های امنیتی و تهدیداتی را که احساس می‌کنند مطرح کنند و راهکارهایشان را برای کاهش این تهدیدات ارائه نمایند و هر زمان که ممکن باشد، کمیته‌های فرعی مخصوصی برای مسائل پیچیده تشکیل دهند و درباره راه حلهای ممکن مذاکره کنند.

سرانجام، اقداماتی برای اعتماد سازی توسط یک یا همه کشورها به صورت متقارن یا نامتقارن انجام می‌شود و کشورهای عضوی می‌توانند از جلسات یا سازمانهایی که تشکیل می‌دهند برای حل اختلافات و کاهش نگرانی‌ها و حل و فصل تعارضات و بحران‌ها استفاده کنند. نهایتا، وقتی اعتماد متقابل بین اعضا شکل گرفت می‌توان از مکانیزم هایی برای امضای توافقنامه‌های مرتبط با کنترل تسلیحات استفاده کرد. این، به طور بنیادی به امنیت و ثبات منطقه کمک می‌کند.

ماحصل این اقدام می‌تواند یک فرایند موقت یا سازمان دائمی را تشکیل دهد که دستور کارهای مشخص و یا موردی را در دستور کار خود دارد و تماس مکرری بین اعضا وجود دارد.

اعضاء در این چارچوب امنیتی اولا باید به این اطمینان برسند که مسائل را از طریق جنگ حل و فصل نکنند و در ثانی در امور داخلی یکدیگر مداخله‌ای انجام ندهند. چارچوب امنیتی مذکور باید مبتنی بر مدل «مجتمع امنیتی» مورد نظر «بری بوزان» صرفا متوجه امنیت خلیج فارس باشد و مستقل از سایر مناطق امنیتی باشد و اعضای آن صرفا متمرکز بر امنیت خلیج فارس باشند و از این مکانیسم برای امور امنیتی غیرمرتبط با خلیج فارس استفاده نخواهند کرد.

چارچوب مذکور باید فراگیر باشد و ایران و عراق و کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس را در بر بگیرد. هر گونه چارچوب امنیتی که کشورهایی از این حوزه را مستثنی کرده منجر به امنیت تمامی اعضاء نشده است.

در خصوص نقش آمریکا در این چارچوب امنیتی در ابتدای امر خیلی ایده آل خواهد بود که از کشورهای هم پیمان آمریکا خواسته شود تا روابط امنیتی و نظامی خود را با آمریکا قطع کنند. این موضوع زمانی درست است که اعتمادسازی به قدر کفایت صورت گرفته باشد و احساس تهدید از جانب اعضاء نسبت به یکدیگر وجود نداشته باشد. در پایان هم ذکر چند نکته جهت تحقق چارچوبی فراگیر که بتواند ثبات را برای منطقه به ارمغان اورد ضروی است:

✓توجه به اصل موازنه قدرت در منطقه میان سه قدرت ایران، عراق و شورای همکاری خلیج‌فارس که نتیجه آن راضی‌بودن هر سه طیف قدرت است.

✓سیستم امنیتی باید بر صلح مثبت تأکید و توجه داشته باشد.

✓برای استقرار امنیت دائم باید از رهگذر اعتمادسازی میان اعضای منطقه خلیج فارس زمینه خروج قدرتهای برون منطقه‌ای از منطقه فراهم شود.

✓سیستم مطلوب امنیتی باید مشکلات منطقه‌ای کنونی را حل و فصل کند و با رویکرد یک‌جانبه‌گرا استمرار نیابد. چراکه متغیرهای متعددی در منطقه وجود دارند که تجزیه و تحلیل تحولات منتج از این متغیرها با هدف رویکرد امنیتی افراطی دست‌یافتنی نیست.

✓ایجاد یک شبکه غیررسمی از کارشناسان فنی به منظور بررسی چالش‌ها و ارائه راهکارهای مؤثر برای معرفی یک دیالوگ امنیت منطقه‌ای حائز اهمیت است.

✓کشورهای برون منطقه‌ای از جمله آمریکا نباید در رقابت قومی و ژئوپلیتیکی میان ایران و عربستان سعودی جانب طرفی را بگیرند و در مقابل باید برای ایجاد تعادلی میان این دو تلاش نمایند.

✓شروع گفت وگو میان ایران و شورای همکاری خلیج فارس با رویکرد کارکردی از پایین به بالا، برگزاری مجمعی منطقه‌ای و تقویت تدریجی آن تا تبدیل به رژیم جدید امنیت منطقه‌ای می‌تواند راهگشای مسائل این منطقه باشد.

✓گفتگو میان اعضای منطقه می‌تواند از فرایند سیاسی و دیپلماتیک شروع شود و در ادامه موضوعات امنیتی را نیز موضوع گفتگو قرار داد. سطحی از ثبات استراتژیک میان ایران و اعضای شورای همکاری خلیج فارس برای آغاز فرایند سیاسی لازم به نظر می‌رسد. این ثبات استراتژیک نتیجه اقدامات و سیاست‌های دو طرف در عراق، یمن، سوریه و لبنان است، به گونه‌ای که هردو طرف در صحنه عملی تقابل، به موازنه‌ای نسبی دست یابند تا به سوی گفتگوهای سیاسی تمایل نشان دهند.

✓نهادهای غیر دولتی که می‌تواند زمینه گفتگو را فراهم آورد تشکیل شود تا زمینه برای تسری فعالیت‌ها به سطح دولتی را فراهم سازد. این نهادها می‌توانند در زمینه‌های فرهنگی و آموزشی از جمله سینما، هنر، و پروژه‌های جامعه شهری باشد.

✓برگزاری کنفرانس توسط سازمان‌های غیر دولتی که خواهان همگرایی کشورهای حوزه خلیج فارس، که سازمان‌ها و ارگان‌ها را بر اساس منافع مشترک گردهم آورد.

✓کشورهای منطقه باید نگرانی‌های امنیتی و حوزه نفوذ یکدیگر در منطقه را درک کنند.

منبع: مجله ایرانی روابط بین الملل

خواندن خبر در سایت منبع

در ادامه بخوانید

لحظه دستگیری فردی که تهدید به انفجار پلی در اوکراین کرده بود

مهرمهر1 روز قبل
فارسفارس1 روز قبل
همزمان با اتهام‌زنی آمریکا علیه ایران در قضیه حمله یمن به تأسیسات نفتی آرامکو، رئیس‌جمهور فرانسه در نشست خبری مشترک با نخست وزیر لبنان همه طرف‌های منطقه‌ای را به خویشتنداری دعوت کرد. به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری فارس، «سعد الحریری» نخست‌وزیر لبنان امروز جمعه در پاریس با «امانوئل ماکرون» رئیس‌جمهور فرانسه دیدار کرد. ماکرون پس از این دیدار در کنفرانس خبری مشترک با حریری، همه طرف‌های منطقه‌ای را به خویشتنداری فراخواند. خبرگزاری رویترز نیز گزارش کرد که ماکرون تأکید کرد که کشورش به کمک به لبنان برای اجرای اصلاحات اقتصادی پایبند است. شبکه المنار نیز به نقل از حریری گزارش داد که در دیدار با ماکرون درباره وضعیت منطقه‌ای گفت‌وگو کرده است.

جان کری، پمپئوی بزک شده بود +فیلم

مشرق‌نیوزمشرق‌نیوز1 روز قبل
این کارها یادآور افتخارت تجربه آمریکایی است". ظریف نوشت "پمپئو! دروغ، تقلب و خود را ذلیل مشتری‌های خارجی کردن که بی‌اعتنایی کامل به خون و ثروت را پنهان می‌کنند، در روزهای اخیر به اوج رسیده است". همزمان بخشی از کتاب خاطرات شرمن (معاون کری و عضو تیم مذاکرات هسته‌ای) منتشر شده که می‌نویسد: "با گذشت زمان آموختم در چه مواقعی حرکات دراماتیک ظریف نمایشی بوده یا واقعا ناراحت است. و دیگر برای مذاکره و قول و قرار از موضع پایین با شیطان بزرگ وسوسه نشود.
خبر فوریخبر فوری1 روز قبل
ترجمه یادداشت را در ادامه بخوانید: دولت ترامپ، ایران را مسئول حملات ۱۴ سپتامبر به تأسیسات عربستان سعودی می‌داند. وی در این باره گفت: "ما آماده‌ایم به عربستان سعودی برای آنکه آنها بتوانند از مردمشان حفاظت کنند، کمک کنیم. اما واکنش هیئت ایرانی هر چه باشد، پیشنهاد پوتین به عربستان سعودی برای فروش سامانه دفاعی، باید جدی گرفته شود. لبخندهای ظریف و روحانی نسبت به پیشنهاد پوتین دربارۀ فروش سامانه موشکی روسی به عربستان شاید به این مفهوم نباشد که آنها این پیشنهاد را جدی نمی‌گیرند. فروش سامانه موشکی اس۴۰۰ به عربستان سعودی می‌تواند این هدف دولت آمریکا را بیش از هر سیاست دیگری محقق کند.

لحظه اصابت موشک بالستیک آلکساندر روسیه به هدف + فیلم

باشگاه خبرنگارانباشگاه خبرنگاران1 روز قبل
به گزارش گروه فیلم و صوت باشگاه خبرنگاران جوان، ارتش روسیه در رزمایش «استراتژی مرکز-۲۰۱۹»، موشک بالستیک Alexander-M را شلیک کرد. در این رزمایش حدود ۱۲۸ هزار پرسنل نظامی از هشت کشور روسیه، چین، پاکستان، قرقیزستان، هند، قزاقستان، تاجیکستان و ازبکستان با بیش از بیست هزار اسلحه و تجهیزات نظامی، حدود ششصد هواپیما و ۱۵ کشتی حضور دارند. رزمایش استراتژی مرکز-۲۰۱۹ از ۱۶ سپتامبر آغاز و تا ۲۱ سپتامبر ادامه دارد. در ادامه فیلمی از لحظه شلیک موشک Alexander-M و برخورد آن به هدف را مشاهده می‌کنید. بیشتر بخوانید: لحظه شلیک موشک مخوف روسی + فیلمانتهای پیام/رزمایش استراتژیک Center-۲۰۱۹ + فیلم

اولین فیلم از پالایشگاه آسیب دیده عربستان در خریص

باشگاه خبرنگارانباشگاه خبرنگاران22 ساعت قبل
به گزارش گروه فیلم و صوت باشگاه خبرنگاران جوان، حمله یمنی‌ها به تاسیسات نفتی عربستان سعودی در بقیق و خریص منجر به کاهش صادرات پنج میلیون و هفتصد هزار بشکه‌ای نفت سعودی شد. رسانه‌های خارجی برای اولین بار پس از حمله یمنی‌‌ها از تاسیسات پالایشگاه خریص فیلمبرداری کردند. بیشتر بخوانید: کاخ شیشه‌ای سعودی‌ها با سنگ‌ریزه‌ای فرو می‌ریزد/ پاسخ پهپادی‌ یمنی‌ها، عربستان را سر عقل می‌آورد + فیلمانتهای پیام/حمله پهپادی یمن به آرامکو + فیلم

نظرها

اخبار بیشتر

پربحث‌ترین خبرها


فیلم | توضیح سخنگوی قوه قضائیه درباره چادر مشکی «شبنم نعمت‌زاده»

4 روز قبلخبرآنلاین3

مداح معروف: برای یک روضه هزار میلیارد هم بگیرم، باز ارزان فروخته‌ام

6 روز قبلعصر ایران2

ماجرای انتقادات به گریم سریال ستایش ۳ و واکنش تهیه‌کننده این سریال

4 روز قبلدینو1

درمان سرماخوردگی با متوقف کردن فعالیت یک پروتئین

4 روز قبلسلامت نیوز1

رهبر معظم انقلاب: همه مسئولان یک‌صدا معتقدند با آمریکا در هیچ سطحی مذاکره نخواهد شد/ تنها راه علاج مشکلات کشور تکیه به مردم و جوانان و جدی گرفتن ظرفیت‌های داخلی است

4 روز قبلاقتصاد آنلاین1

جزئیات علت حادثه‌ی مرگبار در آزادی

4 روز قبلنود1

حمله جنگنده‌های رژیم سعودی به مناطق مسکونی یمن

5 روز قبلموج1

گریم عجیب نرگس محمدی در ستایش ۳+فیلم و عکس

5 روز قبلآفتاب‌نیوز1

اسدالله عسگراولادی | سلطان زیره و پسته در سفر آخر

6 روز قبلهمشهری1

صحبت‌های پگاه آهنگرانی درباره سلبریتی زدگی مردم! +فیلم

6 روز قبلرکنا1