نظرگاه مولانا درباره ارتباط تن و جان به روایت مصطفی ملکیان
  1. خبری
  2. همه خبرها
  3. عصر ایران
  4. فرهنگ

نظرگاه مولانا درباره ارتباط تن و جان به روایت مصطفی ملکیان

عصر ایرانخبرگزاری عصر ایران |
نظرگاه مولانا درباره ارتباط تن و جان به روایت مصطفی ملکیان - 0

مصطفی ملکیان، پژوهشگر فلسفه و اخلاق نوشت:

رابطه جسم و روح یا ارتباط تن و جان یکی از مسائل کلیدی و بنیادی نه فقط در میان فلاسفه که در تاریخ اندیشه بشری است. متفکران و نخبگان بشری اعم از فیلسوفان، عارفان، عالمان دینی، دانشمندان، هنرمندان و فرزانگان، هر یک در این زمینه دیدگاه‌های متفاوتی دارند. عارفان در این میان ضمن باور به دو گانگی جان و تن، در تبیین نحوه ارتباط این دو نظرات گوناگونی ارایه کرده‌اند. لابد همه علاقه‌مندان به مولانا با این سخن مشهور او از نی‌نامه سرآغاز مثنوی آشنا هستند که «تن ز جان و جان ز تن مستور نیست …»

اما اقسام و انواع روابط میان جان و تن از دید مولانا چیست؟ آیا این دو، دو گوهر متباین هستند که از بد حادثه در کنار هم قرار گرفته‌اند؟ آیا مانع و رادعی برای یکدیگر تلقی می‌شوند؟ آیا هیچ گونه همزبانی و هم سخنی میان‌شان متصور نیست؟

مصطفی ملکیان، پژوهشگر فلسفه و اخلاق و مولاناپژوه معاصر در همایش بین المللی دو روزه مولوی‌شناسی در هند که در روزهای ۲۹ و ۳۰ نوامبر سال جاری برگزار شد به تشریح انواع و اقسام نحوه‌های ارتباط جان و تن از دید مولانا پرداخت. این همایش به همت بنیاد فارسی هند، بنیاد بیدل و موسسه سروش مولانا برگزار شد. در ادامه گزارشی از گفتار او از نظر می‌گذرد.

مولانا البته از متفکرانی است که معتقد است در انسان غیر از جسم یا تن، ساحت دیگری هم به نام ساحت روح یا جان وجود دارد، اما تمام سخن بر سر این است که ارتباط این دو ساحت در درون ما چگونه ارتباطی است؟ آیا ارتباط تن و جان، یا ارتباط جسم و روح، ارتباطی دوستانه است یا ارتباطی دشمنانه است؟ آیا این دو با هم مساعد و موافق هستند یا معارض و مخالف؟ مخصوصا کسی که اهل سیر و سلوک معنوی و عرفانی است باید چه معامله‌ای با این دو ساحت خود بکند تا این معامله به ارتباط معنوی و روحانی او منتج شود؟ اگر در آثار مولانا خواه در مثنوی معنوی یا در کلیات شمس یا فیه مافیه دقت کنید، می‌بینید که در پاسخ به پرسش‌های بالا، دیدگاه واحدی اتخاذ نکرده است و تمام سخن بر سر این است که این دیدگاه‌های متکثر چگونه با هم سازگاری‌پذیر هستند.

جسم قفس جان

اولین دیدگاه از آن مولانا، دیدگاهی است که در تاریخ فلسفه آن را به افلاطون نسبت می‌دهیم؛ آن دیدگاه این است که روح انسان پرنده‌ای است که در قفس جسم او اسیر و زندانی شده است. شک نیست که اگر ارتباط جسم و روح، ارتباط قفس و پرنده باشد، این ارتباط، سازگارانه و مساعد نیست. قفس برای پرنده امر مطلوبی نیست. در واقع محروم کردن پرنده از هر گونه طیران و سیر و پروازگری است. این دیدگاه در مولانا به کرات تکرار شده است.

مثلا در این ابیات: اهبطوا افکند جان را در حضیض/ از نمازش کرد محروم این محیض// اهبطوا افکند جان را در بدن/ تا به گل پنهان بود در عدن. گویی دیدگاه افلاطونی با اهبطوا انطباق می‌پذیرد که در قرآن خطاب به آدم و حوا گفته شده است. در اینجا می‌بینیم که نفس و روان و جان ما در قفس تن اسیر است و شکی نیست که هر چه این قفس قوی‌تر شود، پرنده اسیرتر خواهد شد و هر چه بنا بر آزادی پرنده باشد، باید بنا بر شکستن و تضعیف این قفس باشد. کنده تن را ز پای جان بکن/ تا کند جولان به گرد این چمن// اینجا نیز همان تعبیر به کار رفته است، یعنی گویا تن کنده‌ای است به جان آدمی که نمی‌گذارد جان آدمی پرواز کند: جان گشاید سوی بالا بال‌ها/ تن زده اندر زمین چنگال‌ها.

یا می‌گوید: در ضمیر دیگران خانه مکن/ کار خود کن کار بیگانه مکن// کیست بیگانه؟ تن خاکی تو/ کز برای اوست غمناکی تو// تا تو تن را چرب و شیرین می‌دهی/ گوهر جان را میابی فربهی. اینجا فربهی جان متوقف بر لاغری و نحیفی تن است. باید به تن چرب و شیرین نخوراند تا جان فربهی و رشد و تعالی پیدا کند.

نظایر این اشعار در آثار مولانا فراوان است و همه نشان می‌دهد که ارتباط ناسازگارانه‌ای بین تن و جان برقرار است و جسم و روح با هم سازگار نیستند. در واقع یکی قفس دیگری است و هر چه انسان آن قفس تضعیف کند، پرنده را به آزادی نزدیک‌تر کرده است و هر چه آن قفس را استوارتر کند، پرنده را به اسارت محکوم‌تر و محتوم‌تر داشته است.

دو همسفر نامساعد

دیدگاه دومی هم در مولانا است. در این دیدگاه، دیگر رابطه جان و تن، مشابه داستان قفس و پرنده نیست، بلکه داستان دو رهرو و همسفر است که در آن یک همسفر با دیگری نامساعد است، یعنی کند است و میل به سفر ندارد و گویا بدون میل و رغبت خودش به سفر واداشته شده است و دیگری سخت شایق و مشتاق سفر است و بنابراین این دو همسفر تا زمانی که با یکدیگر هستند، هر دو به هم زیان می‌رسانند. بنابراین درست این است که راه‌شان را از یکدیگر جدا کنند و هر یک به مسیر خودش برود، یکی با کندی و دیگری با چستی و چالاکی راه را بپیماید.

در خبری بخوانید: اخبار فرهنگی هنری جهان

برای نمونه مولانا می‌گوید: زین بدن اندر عذابی ‌ای بشر/ مرغ روحت بسته با جنسی دگر. یعنی انگار دو مرغ را با هم بسته باشند که البته جلوی پرواز یکدیگر را می‌گیرند. می‌گوید: روح باز است و طبایع زاغ‌ها/ دارد از زاغان تن خود داغ‌ها. یعنی زاغ‌های تن با باز جان همسفر شده‌اند و این زاغ‌ها این باز را دائما آزار می‌دهند و اذیت می‌کنند. راه درست این است که این باز هم آوایی خود را بگسد و راه دیگری در پیش بگیرد.

یا در نمونه دیگری می‌گوید: او بمانده در میان چون زار زار/ همچو بوبکری به شهر سبزوار. یعنی همچنان که بوبکرنام در شهر سبزوار که همه شیعی‌اند، جز مخالفت و تنازع چیزی نمی‌بیند، این باز هم باید راه خود را از این زاغ‌ها جدا کند، وگرنه جز آزار به او چیزی نمی‌رسد.

می‌گوید: برگ تن بی‌برگی جاناست زود/ این بباید کاستن آن را فزود. یعنی باید تا می‌توانیم از برگ تن بکاهیم تا بتوانیم به برگ جان بیفزاییم.

یا می‌گوید: تن چو با برگ است روز و شب و از آن/ شاخ جان در برگ ریز است و خزان. یعنی هر چه برگ درخت تن افزوده می‌شود، از برگ درخت جان کاسته فرو می‌ریزد. جان ما خزانی می‌شود وقتی که درخت تن ما بهاری می‌شود. یعنی گویی نوعی ناسازگاری میان این دو وجود دارد. به همین ترتیب است که می‌گوید: زین خورش‌ها اندک اندک باز برد/ کاین غذای خر بود نی آن حر// تا غذای اصل را قابل شوی/ لقمه‌های نور را آکل شوی.

اگر دقت کنیم، می‌بینیم که دیدگاه دوم مثل دیدگاه اول، در مخالفت جسم و روح با دیدگاه قبلی موافق است، اما کمی این مخالفت کمتر است. در دیدگاه اول روح زندانی جسم است، اما در دیدگاه دوم روح و جسم دو همسفر هستند که یکی اسباب آزار و اذیت دیگری و مانع چستی و چابکی و پویندگی آن یکی است.

اقتضای هر دو دیدگاه ریاضت جسم است، یعنی در هر دو دیدگاه ما باید جسم را ریاضت بدهیم تا بتوانیم روح را بپرورانیم. نمی‌توانیم هم جسم و هم روح را بپرورانیم و چاره‌ای جز این نیست که یکی را ریاضت بدهیم. البته مولانا با ریاضت‌های افراطی که در آن زمان‌ها برخی از صوفیه به اقتفای بسیاری از مرتاضان هندو داشتند، مخالف است، اما با اصل ریاضت موافق است و معتقد است که باید با ریاضت از تن کاست، تا روح نوعی آزادی پیدا بکند.

در باب این ریاضت‌ها می‌گوید: حس دنیا نردبان این جهان/ حس عقبی نردبان آسمان// صحت این حس ز معموری تن/ صحت آن حس ز تخریب بدن. یعنی ما دو حس داریم، تقویت یک حس به این است که تن معمور شود و تقویت دیگری که حس روحانی ما است، به این است که بدن به تعبیر صریح مولانا تخریب شود تا روح بتواند چالاکی پیدا کند.

می‌گوید: پس وصال این فراق آن بود/ صحت این تن سقام جان بود. یعنی اگر این تن صحیح و سالم بود، یعنی جانت سقیم و دستخوش سقام و سقم شده است. یعنی ما دو موجود داریم که این دو به ناچار با یکدیگر همراه شده‌اند، اما بیماری یکی، سلامت دیگری است و بالعکس. بنابراین چاره‌ای جز این نیست که یکی را با ریاضت مریض بداریم، تا دیگری صحیح بشود.

از رقابت تا رفاقت

اما دیدگاه سوم درباره رابطه جان و تن در مولانا این است که می‌گوید گاهی رقابت بین جسم و روح وجود دارد و گاهی این رقابت تبدیل به رفاقت می‌شود. به تعبیر دیگر گویا اول جسم با روح کاملا با هم مخالفت دارند و بعد از اینکه روح جسم را تخریب کرد، بعد به آباد کردن همین جسمی می‌پردازد که خودش تخریب کرده است. می‌گوید: راه جان مر جسم را ویران کند/ بعد ویرانیش آبادان کند. یعنی می‌گوید بعد از ویرانی و تخریب جسم توسط جان، همان جان آن را آبادان و معمور می‌سازد.

می‌گوید: کرد ویران خانه بهر گنج و زر/ وز همان گنجش کند معمورتر. یعنی وقتی شما خانه خود را ویران می‌کنید، بر اثر همین ویران‌سازی گنجی در خانه می‌یابید و با همان گنج خانه را دوباره از نو می‌سازید. یعنی انگار باید بعد از اینکه جسم تخریب شد، باید از نو آباد شود. روح جسم را تخریب می‌کند و بعد روح همان جسم تخریب کرده به دست خودش را آباد می‌کند، چون ظاهرا نیازمند جسم است و به هر حال جسم آباد می‌طلبد.

اما به هر حال در مرحله نوعی عداوت و بلکه خصومت میان جسم و جان هست، یکی به دست دیگری تخریب و ویران می‌شود و البته بعد از این ویرانی، رقابت به رفاقت تبدیل می‌شود و از نو نوعی ساختن مجدد پیش می‌آید. معنای این سخن آن است که این موجود یک سلسله نیازهای تنانه و جسمانی دارد، یک سلسله نیازهای معنوی دارد و باید هر دو دسته از نیازها بر آورده شوند و بر آورده شدن هیچ کدام از این دو دسته نیاز، مزاحم نیازهای دیگری نیست.

منبع: روزنامه اعتماد

خواندن خبر در سایت منبع

در ادامه بخوانید

(ویدئو) آموزش بستن زنجیر چرخ

فراروفرارو19 ساعت قبل
نحوه بستن زنجیر چرخزنجیر چرخ یکی از ملزومات سفر در جاده‌های برفگیر زمستانی است. پیشنهاد ما به شما این است که اگر اهل مسافرت هستید از همین حالاتا پایان زمستان زنجیر چرخ خود را در صندوق عقب ماشین قرار بدهید. با این حال برای بستن زنجیر چرخ ابتدا باید وضع ظاهری زنجیر چرخ را کنترل کرده و پیچ خوردگی‌های آن را باز کنید. ۱- زنجیر چرخ را همیشه تمیز و در جای خشک در صندوق عقب خودرو نگهداری کنید، اگر خودروی شما تک دیفرانسیل (جلو یا عقب) است دو زنجیر چرخ برای خودرو کافیست که برای دیفرانسیل جلو به چرخ‌های جلو می‌بندیم و برای خودرو‌های دیفرانسیل عقب به دو چرخ عقب؛ اگر خودروی شما دیفرانسیل جلو و عقب است بهتر است هر چهار چرخ را مجهز به زنجیر کنید. ۲- زنجیر چرخ را بر روی زمین طوری پهن کنید تا خار‌های زنجیر به سمت زمین و سطح صاف زنجیر با لاستیک در تماس باشد، سپس خودرو را به وسط آن هدایت کنید.

شهاب حسینی و پسرش در فستیوال فیلم سانتا باربارای کالیفرنیا

خبر فوریخبر فوری1 روز قبل
شهاب حسینی و پسرش امیرعلی و نیوشا جعفریان (بازیگران فیلم) و کوروش آهاری کارگردان فیلم «آن شب» در سی و پنجمین فستیوال فیلم سانتا باربارای کالیفرنیا. به گزارش خبر فوری، اولین نمایش این فیلم در ایران، در بخش نگاه نو سی و هشتمین جشنواره فیلم فجر خواهد بود. داستان «آن شب» دربارهٔ یک زوج ایرانی در آمریکاست که در یک هتل محبوس شده‌اند در حالی که نیروهای بیگانه‌ای آن‌ها را وادار می‌کنند که با رازهایی که از هم پنهان کرده‌اند روبه رو شوند.

زنگ همدلی در مدرسه‌ها

صدا و سیماصدا و سیما23 ساعت قبل
مازن آنلاینمازن آنلاین1 روز قبل
بیشتر بدانید: خداحافظی محسن تنابنده: چاره‌ای جز ادامه تصویربرداری «پایتخت ۶» ندارم! تنابنده به واسطه توانمندی در نویسندگی در سریال‌های زیادی کار کرده است و می‌توان گفت: زمینه فعالیت‌های سینمایی‌اش را از رسانه ملی پایه‌گذاری کرده است. تنابنده در ۴‌دوره جشنواره فیلم فجر هم صاحب سیمرغ شده است. بیشتر بدانید: خداحافظی محسن تنابنده: چاره‌ای جز ادامه تصویربرداری «پایتخت ۶» ندارم! بیشتر بدانید: واکنش ژوله، معتمدآریا و سعید روستایی به تحریم جشنواره فجر + عکسبیشتر بدانید: فرهیختگان علیه ترانه علیدوستی و مسعود کیمیاییبیشتر بدانید: حمله بی سابقه کیهان به بازیگران سریال پایتخت!

معرفی کتاب هفته

صدا و سیماصدا و سیما17 ساعت قبل
ایلناایلنا56 دقیقه قبل
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در حکمی محسن حدادی را به عنوان مدیرکل دفتر تبلیغات و اطلاع‌رسانی این وزارتخانه منصوب کرد. به گزارش ایلنا به نقل از مرکز روابط عمومی و اطلاع رسانی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، در حکم سیدعباس صالحی خطاب به محسن حدادی آمده است: «نظر به تعهد و سوابق جنابعالی در حوزه رسانه و بنا به پیشنهاد معاون امور مطبوعاتی و اطلاع رسانی به سمت مدیرکل دفتر تبلیغات و اطلاع رسانی منصوب می‌شوید. انتظار می‌رود ضمن بهره‌گیری از کلیه امکانات و ظرفیت‌های موجود از طریق سیاستگذاری، برنامه‌ریزی و نظارت بر اجرای بهینه قوانین، ضوابط و مقررات در حوزه تبلیغات و تعامل و هماهنگی با مراجع مرتبط و با تمهیدات لازم در جهت ساماندهی حوزه تبلیغات در کشور اقدام نمایید. از خداوند متعال توفیق جنابعالی را در انجام وظایف محوله و ماموریت‌های دفتر تبلیغات و اطلاع رسانی خواستارم.»

نظرها

اخبار بیشتر

تازه‌ترین خبرها

همه

دیشب ۲۱ دی‌ماه مردم در مقابل دانشگاه امیرکبیر و شریف به یاد کشته‌شدگان هواپیمای اوکراین تجمع کرند

خبری1 هفته قبل

انصراف جمعی از هنرمندان از شرکت در جشنواره فجر

خبری1 هفته قبل

واکنش‌ها به قربانی شدن هموطنانمان در حادثه شلیک موشک به هواپیمای اوکراینی

خبری1 هفته قبل

اماواگرهای احداث مرکز بازیافت زباله در الیگودرز/ مردم نگران هستند

مهر7 دقیقه قبل

کشور در آستانه خاموشی قرار دارد/ افزایش شدید مصرف گاز خانگی

قدس آنلاین8 دقیقه قبل

کاهش ۲۳۰ میلی متری میانگین بارش سال زراعی جاری کهگیلویه و بویراحمد

ایسنا8 دقیقه قبل

تولید ۶۰درصد بادام کشور در آستانه اشرفیه/ضرورت ایجاد صنایع تبدیلی

مهر9 دقیقه قبل

حشد شعبی تعیین جانشین ابومهدی المهندس را تکذیب کرد

ایسنا9 دقیقه قبل

شبه نظامیان منصور هادی به صنعا حمله می‌کنند

مشرق‌نیوز9 دقیقه قبل

انتخاب امارات به جای قطر، تحت فشار گذاشتن تیم‌های ایرانی است؛ ضعف‌های مسئولان داخلی را قبول داریم اما این اقدام ناجوانمردانه است

طرفداری10 دقیقه قبل