شاه و دوراهی توسعه
  1. خبری
  2. همه خبرها
  3. آفتاب‌نیوز
  4. اجتماعی

شاه و دوراهی توسعه

آفتاب‌نیوزخبرگزاری آفتاب‌نیوز |
شاه پس از كودتاي مرداد 32 تا پايان آن دهه، كشور را در سكوتي گورستاني اداره و تلاش كرد پايگاه قدرت خود را تحكيم و تقويت كند. توسعه نهادهاي نظامي و امنيتي و افزايش قدرت افسران در كنار سركوب و قلع‌وقمع حزب توده و فعالان نهضت ملي در همين راستا صورت گرفت.

آفتاب‌‌نیوز :

محمد ذاکری در یادداشتی نوشت: می‌گویند تاریخ را فاتحان می‌نویسند. این سخن اگرچه شاید برای نبردهای قدیم مصداق عینی‌تری داشته باشد اما در روایت تاریخ معاصر کمتر مصداق دارد چنان که هم‌اکنون با گذشت چهار دهه از پایان سلطنت پهلوی در ایران، روایت‌های دوگانه‌ای از حکومت پهلوی‌ها مطرح است؛ روایتی که حکومت جایگزین یعنی جمهوری اسلامی مطرح می‌کند و طبعا بر اشکالات و نقاط ضعف آن حکومت تاکید دارد و روایتی که بازماندگان آن رژیم و سلطنت‌طلبان دارند و برنامه‌هایی همچون تونل زمان شبکه من‌ و تو در پی ساخت و زینت‌بخشی به آن هستند و تلاش می‌کنند تصویری زیبا و فریبنده از آن دوران ارایه کنند. در این میان و فارغ از هیاهوی رسانه‌ای موافقان و مخالفان تحلیل‌‌های علمی از منظر علوم اجتماعی، اقتصاد، سیاست، مدیریت و مردم‌شناسی نیز از شرایط آن دوران و عملکرد حکومت پهلوی مطرح می‌شود که عموما بی‌طرفانه و مبتنی بر معیارهای علمی است و کمتر به رسانه‌های عمومی و خصوصا رادیو و تلویزیون راه می‌یابد و شاید برای کسانی که جویای حقیقت آن دورانند و نمی‌خواهند صرفا از زاویه تحلیل روایی رسمی جایگزین یا نگاه نوستالژیک برخی مردم و بازماندگان آن دوران به موضوع بنگرند مفید و کارگشا باشد. در این یادداشت قصد دارم به اختصار از منظر توسعه سیاسی و بروکراتیک و ناکامی رژیم پهلوی در مدیریت آن، تحلیلی بر یکی از علل سقوط این رژیم و ترک کشور توسط محمدرضاشاه داشته باشم.

موضوع توسعه سیاسی، الزامات و پیامدهای آن و رابطه آن با دیگر ابعاد توسعه از جمله اقتصادی، اداری، اجتماعی و انسانی و تکنولوژیک از چارچوب‌هایی است که برای تحلیل کامیابی‌ها و ناکامی‌های حکومت‌ها و دولت‌ها بسیار سودمند و پرکاربرد است. آلموند و پاول میزان توانایی سیستم سیاسی برای مواجهه با تغییرات محیط خود و سازگاری و …

شاه و دوراهی توسعه - 4

تغییر صحیح برای پاسخگویی به این تغییرات را یکی از مسائلی می‌دانند که بر سر راه هر سیستم سیاسی در حال توسعه قرار می‌گیرد. از سوی دیگر مشروعیت و مشارکت دو عاملی هستند که در شکل‌گیری سندرم توسعه نقش ایفا می‌کنند و در نهایت هانتینگتون از شکاف سیاسی یاد می‌کند که در اثر عدم توانایی سیستم سیاسی برای انطباق با پیامدهای توسعه اقتصادی از یک سو و تحرک اجتماعی ناشی از توسعه سیاسی از سوی دیگر بروز کرده و منجر به بی‌ثباتی سیاسی می‌شود. به نظر می‌رسد برآیند این دیدگاه‌ها می‌تواند چارچوب مناسبی برای تحلیل بخشی از علل ناکامی آخرین شاه ایران به دست دهد.

شاه پس از کودتای مرداد ۳۲ تا پایان آن دهه، کشور را در سکوتی گورستانی اداره و تلاش کرد پایگاه قدرت خود را تحکیم و تقویت کند. توسعه نهادهای نظامی و امنیتی و افزایش قدرت افسران در کنار سرکوب و قلع‌وقمع حزب توده و فعالان نهضت ملی در همین راستا صورت گرفت. اما دهه ۴۰ آبستن وقایعی شد که فرزند آن کمتر از یک دهه پس از آن سربرآورد. برنامه‌های توسعه‌ای شاه که برخی به خواست خودش و برخی با فشار امریکا اجرا شد موجب همان تحرک اجتماعی شد که در بند قبل از آن یاد کردیم و البته با ظهور مدیران لایقی همچون عالیخانی، ابتهاج و اصفیا و … در عرصه‌های اقتصادی و برنامه‌ریزی کشور دوره شکوفایی اقتصادی ایران را نیز در پایان دهه ۴۰ رقم زد که شاه عموما اقتدار و محبوبیت این چهره‌ها را در نظام بروکراسی و اقتصاد کشور تاب نیاورد و زمینه عزل ایشان را فراهم کرد. اما شاید بتوان گفت مهم‌ترین اشتباه شاه، انجام اقداماتی بود که به گسترش حجم و فعالیت طبقه متوسط در ایران رقم زد. توسعه دانشگاه‌ها، گسترش حجم بروکراسی اداری و کارکنان آن، ورود بیشتر زنان به عرصه‌های اجتماعی، گسترش حجم و دامنه فعالیت کارگران فنی (که بعضا صاحب سهام کارخانجات نیز بودند) و خرده‌مالکان روستایی (که در پی اصلاحات ارضی صاحب زمین شده بودند) همه و همه به این وضعیت دامن زد. در دهه ۵۰ ورود افسارگسیخته درآمدهای نفتی و تلاقی آن با عدم برخورداری کشور از ظرفیت‌های انسانی و تکنولوژیک لازم برای فعالیت‌های مولد اقتصادی، ناتوانی در بهره‌گیری مولد از این ثروت افسانه‌ای را موجب شد و رژیم را برآن داشت تا از یک سو حجم کارکنان دستگاه بروکراسی نظامی و اداری خود را افزایش دهد و از سوی دیگر به سمت واردات مظاهر تمدن نوین و تزیین چهره شهرهای بزرگ اقدام کند. مطالعه زندگینامه‌هایی که این روزها منتشر می‌شود نشان از حجم بالای فقر اقتصادی و فرهنگی در روستاها و شهرهای کوچک و محرومیت بسیاری از مناطق کشور است (برای نمونه به کتاب از سرد و گرم روزگار مراجعه کنید).

در وبسایت خبری بخوانید: خبر های آنلاین اجتماعی از سراسر وب | اخبار اقتصادی امروز در بازار تهران | پربازدیدترین اخبار روز سیاسی

در سوی دیگر ماجرا، شاه با دو بحران مشروعیت و مشارکت روبه‌رو بود. بحران مشروعیت وی، از کودتای ۳۲ و بازگشت وی به قدرت در اثر کودتا نشات می‌گرفت. برخوردهای سیاسی و امنیتی و جو اختناقی که در بیشتر زمان این دوره ۲۵ ساله بر کشور و روشنفکران و فعالان سیاسی و اجتماعی مستقل حاکم بود بر این بحران می‌افزود؛ ضمن آنکه شاه دیگر پادشاه مشروطه قانون اساسی نبود و خود را در قامت یک حاکم مطلق‌العنان می‌دید. اما مهم‌تر از بحران مشروعیت، این بحران مشارکت بود که دامن حکومت شاه را گرفت. چنان که گفتم گسترش طبقه متوسط در دهه ۴۰ و دهه ۵۰ و عدم تمایل و توانایی رژیم شاه برای ایجاد فضای مشارکت این طبقه باعث بروز و تعمیق روزافزون شکاف سیاسی (بین مطالبات عمومی و ظرفیت پاسخگویی سیستم سیاسی به این مطالبات) شد. شاه فعالیت بسیاری از احزاب و جریان‌های سیاسی ریشه‌دار و شناسنامه‌دار آن روزگار را محدود یا ممنوع و تلاش کرد با ایجاد احزاب حکومت - ساخته (چه در قالب نظام دوحزبی و چه تک‌حزبی) عطش مشارکت سیاسی طبقه متوسط را فرونشاند. در تمام این سال‌ها، شاه نخواست و نتوانست فریاد مشارکت‌جویی نسل جدید و تحصیلکرده و فعال کشور خود را بشنود و زمانی شنید که دیر شده بود؛ ضمن آنکه برخی از این مطالبات فراتر از مشارکت در سیستم سیاسی، اصل نهاد سلطنت و چرایی حکومت یک نفر یا یک خانواده بر یک ملت را زیر سوال می‌برد و حتی اگر این دسته از مطالبات را می‌شنید نمی‌توانست پاسخ گفت. این همان نقطه‌ای است که امام خمینی (ره) با تکیه و انگشت‌نهادن بر آن در سال‌های پایانی دهه ۵۰ نهضت خود را راهبری کرد و به پیروزی رساند. اگرچه به نظر می‌رسد هر دو گزینه چه آنکه شاه برگزید و چه آنکه از شنیدن و پاسخگویی به آن خودداری کرد؛ در نهایت و شاید با کمی فاصله زمانی به یک نقطه منتهی می‌شد. اتفاقی که در ۲۶دی‌ماه ۵۷ افتاد و تیتر روزنامه‌های فردا شد: «شاه رفت.»

خواندن خبر در سایت منبع

در ادامه بخوانید

بغض حاج قاسم برای هم‌رزم شهیدش!

مهرمهر1 روز قبل

این اسباب‌بازی هوشمند را به کودکان خلاق خود معرفی کنید (فیلم)

عصر ایرانعصر ایران13 ساعت قبل
هوشمند است و به خلاقیت بیشتر کودکان کمک می‌کند. آن‌ها را وادار به تحرک بیشتر کرده و نوآوری را به آن‌ها آموزش می‌دهد. اما بازی با آن نیاز به آموزش دارد.

مسافرکش شیطان صفت

صدا و سیماصدا و سیما1 روز قبل
به گزارش خبرنگار خبرگزاری صدا و سیما، این شخص از اراذل و اوباش معروف، که برای رسیدن به اهداف پلید خود اقدام به مسافرکشی و زورگیری از خانم‌ها در محدوده غرب تهران می‌کرد. وی برای رسیدن به مقاصد شوم اش از قمه و چاقو استفاده می‌کرد. پلیس به شهروندان توصیه می‌کند؛ حتما از خودرو‌های دارای اعتبار، تاکسیرانی، تاکسی اینترنتی، خودرو و وسیلیه نقلیه که اعتباری پشتش باشد، استفاده کنند و به هیچ عنوان از خودرو‌های شخصی که قابل احراز هویت نیستند، استفاده نکنند.

دخالت امریکا و اسرائیل در شلیک موشک به هواپیمای اوکراینی فاش شد + فیلم و عکس

رکنارکنا1 روز قبل
با این وجود، آنچه در ظاهر به آن پرداخته شده تاکید بر این بوده که شلیک موشک یک خطای انسانی بوده است اما این حادثه شامل برخی عناصری بوده که هنوز توضیح شفافی در این خصوص داده نشده است. موشکی که موجب سقوط هواپیمای اوکراینی شدند ساخت روسیه است که ناتو آن را SA-۱۵ می‌شناسد و روس‌ها نام Tor به آن داده‌اند. یکی از این اقدامات همان دستکاری کردن سیستم دفاعی است که به معنای فریب دادن اپراتور است. ایالات متحده توانایی جنگ سایبری و الکترونیکی را برای سیگنال‌های ترافیکی و هم برای تغییر در هواپیماهای حمل و نقل هوایی دارد. اما داستان جالب‌تر علاقه نیویورک تایمز و برخی از رسانه‌های همسو با سیاست‌های ایالات متحده به عکس‌ها و فیلم‌های ویدئویی لحظه شلیک و اصابت موشک به هواپیمای اوکراین است که لحظه به لحظه قبل از شلیک موشک تا زمان اصابت را در نقطه‌ای خاص و غیرقابل پیش بینی نشان می‌دهد.

راز کشته شدن سربازان امریکایی در جعبه سیاه عین الاسد/ از قدرت ایران رونمایی خواهد شد! +فیلم

رکنارکنا1 روز قبل
«جاناتان هافمن» سخنگوی پنتاگون گفت که وزارت دفاع آمریکا درمورد خسارات جانی حمله موشکی ایران پنهان‌کاری و تلاش برای کوچک‌نمایی آن نکرده است. جمعه‌شب سخنگوی پنتاگون اعتراف کرد که ۱۱ نظامی آمریکایی پس از این حمله دچار آسیب مغزی و برای معالجه به کویت منتقل شده‌اند. خبر زخمی شدن ۱۱ نظامی آمریکایی در حمله موشکی ایران به پایگاه عین الاسد را نخستین بار تارنمای خبری و تحلیلی «دیفنس وان» بامداد جمعه منتشر کرد. این رسانه‌ها گزارش دادند که در این حمله موشکی هیچ فرد آمریکایی، کشته یا زخمی نشده است. اما نیویورک تایمز روز دوشنبه گزارش داد که برخی پرسنل نظامی برای درمان آسیب مغزی تحت درمان قرار گرفته‌اند.

صحبت‌های رایان پورجم فرزند‌ منصور پورجم از جان‌باختگان سقوط هواپیمای اوکراینی (فیلم)

عصر ایرانعصر ایران1 روز قبل

نظرها

اخبار بیشتر

تازه‌ترین خبرها

همه

دیشب ۲۱ دی‌ماه مردم در مقابل دانشگاه امیرکبیر و شریف به یاد کشته‌شدگان هواپیمای اوکراین تجمع کرند

خبری1 هفته قبل

انصراف جمعی از هنرمندان از شرکت در جشنواره فجر

خبری1 هفته قبل

واکنش‌ها به قربانی شدن هموطنانمان در حادثه شلیک موشک به هواپیمای اوکراینی

خبری1 هفته قبل

بهترین بازی‌های اندروید ایرانی ۹۸؛ با محبوبترین بازی‌های اندرویدی ایرانی آشنا شوید!

تکراتوچند ثانیه قبل

بارش برف در اردبیل مدارس نوبت صبح را تعطیل کرد

مهر7 دقیقه قبل

تولد عجیب یک توله سگ سبز رنگ به نام «هالک» و دلایل علمی این موضوع

دینو10 دقیقه قبل

خواص انار برای لاغری را در دانشنامه میزان جستجو کنید!

میزان‌آنلاین12 دقیقه قبل

سولسشایر: شانس با ما یار نیست/ راشفورد ۶ هفته دور از میادین خواهد بود

تسنیم12 دقیقه قبل

گوترش: بسته شدن بنادر انتقال نفت لیبی نگران‌کننده است

ایرنا12 دقیقه قبل

اجتماع فاطمی در میدان‌های بزرگ شهرهای کشور برگزار می‌شود

مهر13 دقیقه قبل